Yabancı Cisim Aspirasyonu

Yabancı cisim aspirasyonu nedir?

Yabancı cisim aspirasyonu, bir nesnenin veya gıda parçasının yutulması gereken yere (yemek borusu) değil, soluk yoluna (hava yollarına) kaçmasıdır. Burada önemli bir ayrım vardır: yutulan cisimler çoğunlukla yemek borusundan mideye geçer ve genellikle sindirim sisteminden kendiliğinden atılır. Aspirasyonda ise cisim gırtlaktan geçerek soluk borusuna (trakea) ya da bronşlara (alt hava yolları) yerleşir. Hava akımının önünü kesebildiği için aspirasyon, yutmaya göre çok daha acil bir durumdur.

Bu sorun çocuklarda erişkinlere göre çok daha sık görülür. Küçük çocuklar dünyayı ağızlarıyla tanır; eline geçen nesneleri ağzına götürme eğilimi bu yaş döneminin doğal bir parçasıdır. Aynı zamanda çiğneme dişleri henüz tam gelişmemiştir ve çiğneme-yutma koordinasyonu olgunlaşmamıştır. Bir de bu döneme özgü hareketlilik eklenince, ağızda gıda ya da küçük bir nesne varken koşmak, gülmek ya da ağlamak cismin ani bir nefesle hava yoluna çekilmesine yol açabilir.

Çocuğun hava yolları erişkininkine göre çok daha dardır. Erişkinde önemsiz kalabilecek küçük bir cisim, çocukta bir bronşu kısmen ya da tamamen tıkayarak ciddi solunum sıkıntısı oluşturabilir. Bu nedenle yabancı cisim aspirasyonu, çocuk cerrahisinin gerçek acillerinden biri olarak kabul edilir ve zamanında müdahale önem taşır.

En sık hangi yaş ve cisimler?

Yabancı cisim aspirasyonu en sık 5 yaş altı, özellikle de 1-3 yaş arası çocuklarda görülür. Bu yaş grubu hem nesneleri ağzına götürmeye en eğilimli dönemdir hem de çiğneme-yutma becerisi henüz olgunlaşmamıştır. Daha büyük çocuklarda da ağızda kalem kapağı, ıslık, düdük gibi nesnelerle oynarken aspirasyon görülebilir.

Soluk yoluna en sık kaçan cisimler kuruyemişlerdir. Fındık, fıstık, ceviz, badem, leblebi ve ayçekirdeği bu grubun başında gelir. Kuruyemişler yalnızca sık kaçtıkları için değil, hava yolunda nemle temas edince şişebildikleri ve yağ içerikleriyle çevre dokuda tahriş oluşturabildikleri için de ayrı bir önem taşır. Bu yüzden kuruyemiş aspirasyonu çocuk hekimleri tarafından özellikle vurgulanır.

Kuruyemişlerin yanında şu nesneler de sık karşılaşılan örneklerdir:

• Küçük oyuncak parçaları, oyuncak tekerleği veya kırılmış plastik parçalar
• Boncuk, düğme, küçük taş ve misket
• Düğme (pul) piller — yalnızca tıkanma değil, doku hasarı riski nedeniyle ayrıca tehlikelidir
• Toplu iğne, raptiye, başörtüsü iğnesi gibi sivri metal nesneler
• Balon parçaları
• Sert şeker, et veya sebze parçaları gibi gıdalar

Bu cisimlerin küçük, sert ve kaygan oluşu hava yoluna kaçma olasılığını artırır. Bu nedenle önleme yaklaşımı yaşa uygun gıda ve oyuncak seçimine dayanır.

Belirtiler nelerdir?

Yabancı cisim aspirasyonunun en tipik başlangıcı, bir nesneyle oynarken ya da yemek yerken aniden başlayan şiddetli öksürük krizidir. Bu krize çoğu zaman öğürme, nefes darlığı ve bazen morarma eşlik eder. Bu ilk dönem, vücudun cismi dışarı atma çabasıdır.

Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Ani ve durdurulamayan öksürük nöbeti
• Hışıltı, hırıltı ya da ıslık benzeri solunum sesi
• Nefes darlığı, hızlı ve zorlu solunum
• Sesin kısılması ya da değişmesi
• Dudak ve tırnak çevresinde morarma (siyanoz)

Önemli bir nokta, bu belirtilerin bir süre sonra kendiliğinden hafifleyebilmesidir. İlk öksürük krizi geçtikten sonra çocuk bir süre iyi görünebilir; buna “sessiz dönem” denir. Ancak cisim hâlâ hava yolundadır. Bu nedenle belirtiler azaldı diye değerlendirmeden vazgeçilmemelidir.

Bazı çocuklarda aspirasyon olayı fark edilmeden geçebilir. Bu durumda cisim alt hava yollarına yerleşir ve haftalar-aylar sonra tekrarlayan akciğer enfeksiyonu, geçmeyen öksürük, tek tarafta süregelen hışıltı ya da antibiyotik tedavisine rağmen düzelmeyen zatürre tablosu olarak ortaya çıkabilir. Aynı bölgede tekrarlayan akciğer enfeksiyonu, gözden kaçmış bir yabancı cisim açısından dikkatle değerlendirilmesi gereken bir durumdur.

Acil durum ve ilk yaklaşım

Yabancı cisim aspirasyonunda en kritik soru, tıkanmanın tam mı yoksa kısmi mi olduğudur.

Tam tıkanma hayatı tehdit eden bir acildir. Çocuk nefes alamaz, konuşamaz, ağlayamaz, öksüremez ve ses çıkaramaz; kısa sürede morarma ve bilinç kaybı gelişebilir. Bu durumda hiç beklemeden 112 aranmalı ve telefondaki görevlinin yönlendirmesine uyulmalıdır. Önceden ilk yardım eğitimi almış kişiler uygun manevraları uygulayabilir; bu sayfa ise ilk yardım manevralarını öğretme amacı taşımaz. Burada vurgulanan tek mesaj, vakit kaybetmeden acil yardım istemenin hayati olduğudur.

Kısmi tıkanmada çocuk öksürebiliyor, ses çıkarabiliyor ya da ağlayabiliyordur. Bu, hava yolundan bir miktar hava geçtiğini gösterir. Bu durumda çocuk sakin tutulmalı, ağzına körlemesine parmak sokulmamalı, sırtına gelişigüzel vurulmamalı ve kusturulmaya çalışılmamalıdır; bu girişimler cismi daha derine itebilir. Yapılması gereken, çocuğu rahat ettiği pozisyonda tutarak vakit kaybetmeden en yakın acil servise götürmektir.

Genel kural, her şüpheli aspirasyon olayında değerlendirmenin geciktirilmemesidir. Belirtiler hafiflese bile cisim hava yolunda kalmış olabileceğinden, “geçti” diye beklemek doğru bir yaklaşım değildir.

Tanı nasıl konur?

Yabancı cisim aspirasyonunda tanının en güçlü dayanağı öyküdür. Ebeveynin “çocuk fındık yerken aniden öksürmeye başladı” ya da “küçük bir oyuncakla oynarken birden boğulur gibi oldu” şeklindeki anlatımı, hekim için en değerli bilgidir. Bu nedenle olayın nasıl başladığı, ne kadar sürdüğü ve hangi cismin söz konusu olduğu hekime ayrıntılı aktarılmalıdır.

Değerlendirmede başvurulan başlıca yöntemler şunlardır:

• Fizik muayene: Solunum seslerinin dinlenmesi, iki akciğer arasındaki farkın değerlendirilmesi ve genel solunum durumunun gözlemlenmesi.
• Akciğer grafisi (röntgen): Metal gibi bazı cisimler doğrudan görülebilir. Ancak kuruyemiş ve plastik gibi cisimlerin çoğu röntgende görünmez; bu durumda hekim, cismin yol açtığı dolaylı bulgulara (hava hapsi, akciğer bölümünün havalanmaması gibi) bakar. Bu nedenle grafinin normal görünmesi aspirasyonu dışlamaz.
• Bronkoskopi: Öykü ve bulgular aspirasyonu güçlü biçimde düşündürüyorsa, kesin tanı ve tedavi için hava yollarının kamera ile doğrudan incelenmesi gerekebilir.

Tanıda zaman zaman yaşanan zorluk, normal görünen bir röntgenin yanıltıcı olabilmesidir. Bu nedenle karar, tek bir görüntüleme bulgusuna değil, öykü ve klinik tablonun bütününe dayanır.

Tedavi: bronkoskopi

Hava yoluna kaçan yabancı cisimde temel tedavi yöntemi bronkoskopidir. Bronkoskopi, genel anestezi altında, çocuğun yaşına ve boyutlarına uygun ince bir kamera sistemiyle soluk borusu ve bronşların içine girilerek hava yollarının doğrudan görüntülenmesidir.

İşlem sırasında hava yolu adım adım incelenir; cisim bulunduğunda özel yakalayıcı aletlerle tutularak dikkatlice dışarı çıkarılır. Bu yönüyle bronkoskopi hem tanısal (cismin yerini ve niteliğini gösteren) hem tedavi edici (cismi çıkaran) bir yöntemdir. Cisim çıkarıldıktan sonra hava yolunda parça kalıp kalmadığı ve dokunun durumu yeniden değerlendirilir.

Çocuk işlem boyunca genel anestezi ile uyuduğu için ağrı veya korku duymaz. İşlemin süresi; cismin türüne, yerleşim yerine ve hava yolundaki tahriş durumuna göre değişir. Çoğu olguda cisim tek seansta çıkarılır. Hava yolunda belirgin tahriş ya da iltihap geliştiyse işlem sonrası ek tedavi ve gözlem gerekebilir.

Sonrası ve önleme

Yabancı cisim çıkarıldıktan sonra çocuk bir süre gözlem altında tutulur. Solunumun rahatlaması, oksijen düzeyinin normalleşmesi ve genel durumun düzelmesi izlenir. Gözlem ve taburculuk süresi her çocuğa göre değişir; cismin uzun süre hava yolunda kalmış olması veya belirgin tahriş gelişmesi durumunda izlem uzayabilir. İyileşme genellikle birkaç gün içinde belirginleşir.

Yabancı cisim aspirasyonunda en değerli adım önlemedir; çünkü bu durumların büyük bölümü alınabilecek basit önlemlerle engellenebilir. Öne çıkan öneriler şunlardır:

• Kuruyemiş (fındık, fıstık, leblebi), sert şeker, çiğ havuç gibi sert-küçük gıdalar genellikle 4-5 yaşından küçük çocuklara verilmemelidir.
• Oyuncaklar yaşa uygun seçilmeli, küçük parça içeren oyuncaklar küçük çocuklardan uzak tutulmalıdır.
• Boncuk, düğme, misket, pil ve iğne gibi küçük nesneler çocuğun ulaşamayacağı yerlerde saklanmalıdır.
• Çocuk yerken oturur konumda ve mutlaka gözetim altında olmalıdır.
• Çocuğa koşarken, gülerken, ağlarken ya da uzanmış halde yemek ve atıştırmalık verilmemelidir.
• Düğme piller hem tıkanma hem doku yaralanması açısından özellikle tehlikelidir; bu nedenle bu tür nesnelere erişim mutlaka engellenmelidir.

Bu önlemler ev ortamında küçük düzenlemelerle uygulanabilir ve riski belirgin biçimde azaltır.

Ne zaman vakit kaybetmeden başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlar gecikmeden tıbbi değerlendirme gerektirir:

• Bir gıda ya da nesneyle oynarken aniden başlayan şiddetli öksürük, öğürme ya da boğulma hissi
• Nefes darlığı, hızlı solunum, hışıltı ya da sesin kısılması
• Dudak ve tırnak çevresinde morarma
• Çocuğun bir cismi soluğuna kaçırdığından şüphelenilmesi — belirti olmasa bile
• Antibiyotik tedavisine rağmen düzelmeyen ya da aynı bölgede tekrarlayan akciğer enfeksiyonu, geçmeyen öksürük

Çocuğun nefesi tamamen kesilmiş, ses çıkaramıyor ya da morarıyorsa bu hayatı tehdit eden bir acildir; bu durumda hiç beklenmeden 112 aranmalıdır. Aspirasyonda kazanılan her dakika değerlidir. Belirtilerin geçici olarak hafiflemesi cismin atıldığı anlamına gelmez; bu nedenle şüphe duyulan her olayda erken ve eksiksiz değerlendirme, çocuğun sağlığı için en güvenli yoldur.